20 listopada obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka. To dobra okazja, by przypomnieć sobie, skąd wzięły się prawa dzieci i co dokładnie oznaczają. Podpowiadamy też, jak rozmawiać o nich z najmłodszymi w domu i w szkole.
Co roku 20 listopada obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka. To dobry moment, by przypomnieć, że dziecko nie jest „małym dorosłym” ani kimś, kto dopiero kiedyś stanie się człowiekiem. Już dziś jest osobą, która ma swoje prawa. Dotyczą one codzienności: nauki, zabawy, bezpieczeństwa, zdrowia i możliwości wyrażania własnego zdania.
Skąd się wziął Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka
Data nie jest przypadkowa. 20 listopada 1959 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Deklarację Praw Dziecka. Dokładnie 30 lat później, 20 listopada 1989 roku, uchwaliło Konwencję o prawach dziecka. Deklaracja była zbiorem zasad, a konwencja wiąże państwa, które ją ratyfikowały. Przyjęły ją niemal wszystkie kraje świata, dlatego należy do najszerzej uznawanych umów międzynarodowych.
Prawa dzieci zapisane w Konwencji ONZ
Konwencja liczy 54 artykuły. Opisuje między innymi prawo do życia i rozwoju, nauki, ochrony zdrowia, wypoczynku i zabawy oraz tożsamości. Zapewnia też dzieciom prawo do ochrony przed przemocą, wyzyskiem i zaniedbaniem. Wiele z tych zapisów uważamy dziś za oczywiste, ale dla milionów dzieci na świecie to wciąż tylko obietnica.
Cztery zasady, na których opiera się konwencja
Cały dokument opiera się na czterech zasadach ogólnych. To one pomagają rozumieć i stosować pozostałe artykuły:
- zakaz dyskryminacji, czyli równe prawa dla każdego dziecka bez względu na pochodzenie, płeć, wyznanie, niepełnosprawność czy sytuację rodziny,
- dobro dziecka, które powinno być najważniejszym kryterium w decyzjach, które go dotyczą,
- prawo do życia i rozwoju, obejmujące rozwój fizyczny, emocjonalny, intelektualny i społeczny,
- prawo do wyrażania poglądów oraz do tego, by dorośli brali je pod uwagę stosownie do wieku i dojrzałości dziecka.
Te zasady są ze sobą powiązane. Nie da się na przykład naprawdę zadbać o dobro dziecka, jeśli nikt go nie wysłucha.
Polski ślad w historii praw dziecka
Mało kto wie, że z inicjatywą stworzenia konwencji wystąpiła Polska. W 1978 roku polski rząd przedstawił w ONZ projekt dokumentu, a pracami grupy roboczej przez lata kierował prof. Adam Łopatka. Często przywołuje się też Janusza Korczaka, lekarza i pedagoga, który przekonywał, że dziecko zasługuje na szacunek tu i teraz. Polska ratyfikowała konwencję w 1991 roku. Od 2000 roku na straży praw najmłodszych stoi Rzecznik Praw Dziecka.
Jak rozmawiać z dziećmi o ich prawach
Rozmowa o prawach dziecka nie musi przypominać lekcji prawa. Najlepiej sprawdza się wtedy, gdy dotyczy sytuacji, które dzieci znają z domu, szkoły i podwórka. Oto kilka pomysłów:
- zapytaj, co dla dziecka znaczy czuć się bezpiecznie i do kogo może się zwrócić w trudnej sytuacji,
- przeczytajcie razem uproszczoną wersję konwencji przygotowaną specjalnie dla dzieci,
- pokaż, że prawo do własnego zdania oznacza także słuchanie innych i szanowanie ich praw,
- przypomnij numer Telefonu Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111.
Prawa dziecka nie są nagrodą za dobre zachowanie ani czymś, na co trzeba zasłużyć. Przysługują każdemu dziecku od urodzenia, niezależnie od ocen, pochodzenia czy sytuacji rodziny.
Prawa dzieci na co dzień
Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka trwa jeden dzień, ale jego przesłanie obowiązuje przez cały rok. Szacunek dla dziecka widać w drobnych gestach. Wtedy, gdy cierpliwie go słuchamy, tłumaczymy decyzje, a nie tylko zakazujemy, i reagujemy, gdy ktoś jest wykluczany z grupy. Dom i szkoła mają tu wspólne zadanie: stworzyć miejsce, w którym każdy uczeń czuje się bezpieczny i ważny. 20 listopada to dobry dzień, żeby o tym porozmawiać, a każdy kolejny, żeby wcielać to w życie.

